برنامه «پرسمان تاریخی» با بررسی برخی گزارش‌ها و قرائن تاریخی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اكرم(ص)، به تحلیل زمان وقوع هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا(س) و ارتباط احتمالی این واقعه با آغاز بیماری ایشان پرداخت.
به گزارش روابط عمومی رادیو معارف، در این برنامه، یكی از پرسش‌های مطرح‌شده از سوی شنوندگان به زمان وقوع هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا(س)، علت بیماری ایشان و فاصله زمانی این حوادث با رحلت پیامبر اكرم(ص) اختصاص داشت.
حجت الاسلام و المسلمین دكتر جباری در پاسخ به این پرسش، با اشاره به اختلاف گزارش‌های تاریخی درباره زمان دقیق این واقعه، بر ضرورت بررسی مجموعه شواهد و قرائن موجود در منابع تاریخ اسلام تأكید كرد. وی با طرح این دیدگاه كه حادثه یادشده لزوماً بلافاصله پس از رحلت پیامبر(ص) رخ نداده است، به بررسی برخی گزارش‌های تاریخی درباره وضعیت جسمانی حضرت زهرا(س) و تحولات سیاسی آن دوره پرداخت.
بررسی دیدگاه‌های تاریخی درباره زمان وقوع حادثه
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به دیدگاه محمدهادی یوسفی غروی در كتاب «موسوعة التاریخ الإسلامی»، به بررسی این احتمال پرداخت كه فاصله زمانی میان رحلت پیامبر اكرم(ص) و واقعه هجوم، بیش از آن چیزی باشد كه در برخی روایت‌های رایج تصور می‌شود.
وی همچنین به گزارش‌هایی اشاره كرد كه علامه مجلسی از كتاب «مصباح الأنوار» نقل كرده است. بر اساس توضیحات مطرح‌شده در این برنامه، در برخی از این گزارش‌ها، آغاز بیماری حضرت فاطمه(س) حدود 50 شب پس از رحلت پیامبر اكرم(ص) ذكر شده است؛ موضوعی كه در تحلیل زمانی حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) اهمیت دارد.
جباری با كنار هم قرار دادن این گزارش‌ها و دیگر قرائن تاریخی، احتمال ارتباط میان واقعه هجوم و آغاز بیماری حضرت زهرا(س) را مورد بررسی قرار داد. این ارتباط، در چارچوب استدلال مطرح‌شده در برنامه، یكی از محورهای تحلیل درباره زمان وقوع حادثه به شمار می‌رود.
زیارت قبور شهدا؛ قرینه‌ای در بررسی وضعیت جسمانی حضرت زهرا(س)
یكی دیگر از محورهای این گفت‌وگو، گزارش‌های مربوط به حضور حضرت فاطمه(س) در زیارت قبور شهدای احد بود.
دكتر جباری با اشاره به روایتی در كتاب «الكافی»، به استمرار زیارت قبور شهدا و گریه حضرت زهرا(س) بر آنان پرداخت. وی این گزارش را در كنار دیگر شواهد تاریخی درباره وضعیت جسمانی ایشان بررسی كرد و توضیح داد كه توجه به توانایی جسمانی حضرت در آن دوره می‌تواند در تحلیل ترتیب زمانی حوادث مؤثر باشد.
بر اساس استدلال مطرح‌شده در این برنامه، اگر گزارش‌های مربوط به استمرار این زیارت‌ها و وضعیت جسمانی حضرت در آن مقطع زمانی در نظر گرفته شود، می‌توان احتمال وقوع حادثه هجوم در فاصله‌ای پس از رحلت پیامبر(ص) را بررسی كرد.
تحولات سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص)
این كارشناس تاریخ اسلام در ادامه به برخی گزارش‌ها درباره فعالیت‌های امیرالمؤمنین علی(ع) پس از رحلت پیامبر اكرم(ص) اشاره كرد؛ از جمله روایت‌هایی درباره مراجعه شبانه ایشان به خانه‌های انصار برای یادآوری موضوع خلافت و بیعت.
وی همچنین به محتوای خطبه فدكیه و گزارش‌های مربوط به روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص) پرداخت. در این چارچوب، نبود اشاره صریح به واقعه هجوم در برخی گزارش‌های مورد بررسی، به‌عنوان یكی از قرائن مطرح‌شده در تحلیل زمانی این رویداد مورد توجه قرار گرفت.
موضوع سپاه اسامه و زمان پایان حركت آن نیز از دیگر محورهای این بررسی بود. بر اساس توضیحات ارائه‌شده در برنامه، گزارش‌های مربوط به تحولات سیاسی و نظامی آن دوره می‌تواند در بازسازی توالی وقایع پس از رحلت پیامبر(ص) مورد استفاده قرار گیرد.
جمع‌بندی؛ تأكید بر بررسی تطبیقی منابع تاریخی
دكتر جباری در جمع‌بندی مباحث خود، با استناد به مجموعه قرائن مطرح‌شده، این دیدگاه را مورد توجه قرار داد كه واقعه هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا(س) ممكن است چند هفته پس از رحلت پیامبر اكرم(ص) رخ داده باشد و لزوماً به روزهای بلافاصله پس از رحلت ایشان محدود نباشد.
این دیدگاه بر پایه كنار هم قرار دادن گزارش‌های مربوط به آغاز بیماری حضرت زهرا(س)، زیارت قبور شهدا، تحولات سیاسی صدر اسلام و برخی متون تاریخی مطرح شده است.
با توجه به اختلاف گزارش‌ها و دیدگاه‌های موجود درباره حوادث پس از رحلت پیامبر اكرم(ص)، بررسی دقیق این موضوع نیازمند تطبیق روایت‌ها، ارزیابی اعتبار منابع و تفكیك گزارش‌های صریح تاریخی از استنباط‌های مبتنی بر قرائن است.
